دام در گشادگى آن كشيده تا مرغ بدانجا نشود . ميان مقبره و منبر هم چهار ديوار است از سنگهاى رخام ( مرمر ) و آن را روضه گويند كه بستانى است از بستانهاى بهشت ؛ چه پيامبر ( ص ) فرموده است : « بين قبرى و منبرى روضة من رياض الجنّة » و شيعه گويند ، آنجا آرامگاه فاطمهء زهرا ( سلام الله عليها ) است و مسجد را درى است و از شهر بيرون به سوى جنوب ، صحرايى است و گورستانى در آن ديده مىشود . « 1 » ياقوت ضمن تأييد گفتار جغرافيادانان قبل از خود مىنويسد : شهر يثرب شهر رسول خدا ( ص ) است . مساحت آن حدود نصف شهر مكه است و در زمينى شوره‌زار واقع شده است . درختان خرماى بسيار و آب فراوان دارد . نخلستانها و زمينهاى مزروعى مدينه با آب چاه و به وسيله بردگان آبيارى مىشود ، مدينه بارويى دارد . مسجد آن در ميان شهر و آرامگاه حضرت رسول ( ص ) در شرق مسجد واقع است . آرامگاه به شكل خانه‌اى بلند است كه ميان آن و سقف مسجد جز يك دريچه كه آن هم بسته است ، در ديگرى نيست . در كنار آرامگاه پيامبر ( ص ) گور ابو بكر و عمر قرار دارد . منبرى كه پيامبر ( ص ) بر آن خطبه مىكرد نيز در مسجد است . بقيع الغرقد در شرق مدينه و بيرون آن است . « 2 » در سال 654 ق / 1256 م . آتشفشانى در اطراف مدينه اتفاق افتاد و قسمتى از حرّهء مدينه را به وجود آورد . « 3 » در سال 655 ق / 1257 م بر اثر رعدوبرق آتش عظيم در مدينه افتاد و كتابخانهء نفيس اين شهر كه بزرگترين مجموعهء آثار اسلامى بود ، سوخت ؛ « 4 » همچنين در همين زمان المستعصم بالله خليفه عباسى مهندسان ، كارگران ، مواد و مصالح ساختمانى لازم را به مدينه فرستاد و كار تعمير مسجد پيامبر ( ص ) آغاز شد ؛ سپس الملك المظفر ، امير يمن ، هم چوب و مواد ساختمانى فراوانى به مدينه فرستاد . در سال 705 هجرى قمرى نيز نور الدين على بن المعز امير فاطمى مصر و بيبرس ( آقا پلنگ ) ظاهرى مواد و مصالح لازم را براى تعميرات مسجد به مدينه گسيل داشتند . « 5 » در زمان

--> ( 1 ) . سفرنامهء ناصر خسرو ؛ ص 102 و 103 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 و ص 458 و 459 . ( 3 ) . مكهء مكرّمه ، مدينه منوره ؛ ص 158 و 159 . ( 4 ) . تاريخ جنگهاى صليبى ؛ ج 3 ، ص 360 . ( 5 ) . مراة الحرمين ؛ ص 463 و 464 .